काठमाडौँ उपत्यकामा बिहान र साँझको ट्राफिक जाम अहिले दैनिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। केही किलोमिटर यात्रा गर्नै घण्टौँ समय लाग्ने अवस्था सामान्यजस्तै भइसकेको छ। सडक विस्तार, फ्लाइओभर र वैकल्पिक मार्ग निर्माण भइरहे पनि बढ्दो सवारीसाधनको चापले समस्या समाधान हुन सकेको छैन। यही चुनौतीबीच ‘पोडवे’ (Personal Rapid Transit–PRT) लाई भविष्यको सार्वजनिक यातायातको सम्भावित विकल्पका रूपमा हेरिन थालेको छ।
पोडवे साना विद्युतीय क्याप्सुलमार्फत सञ्चालन हुने स्वचालित सार्वजनिक यातायात प्रणाली हो। सामान्यतया दुईदेखि ५० जनासम्म यात्रु अट्ने यी पोडहरू चालकविना कम्प्युटर प्रणालीद्वारा सञ्चालन हुन्छन्। यात्रुले गन्तव्य छनोट गरेपछि बीचमा अनावश्यक रोकावट नगरी सिधै गन्तव्यमा पुग्ने भएकाले यात्रा समय छोटिने र सेवा नियमित हुने अपेक्षा गरिएको छ।
विश्वका केही देशमा यस प्रणालीको सफल परीक्षण भइसकेको छ। बेलायतको हिथ्रो अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा सन् २०११ देखि पार्किङ क्षेत्र र टर्मिनल जोड्न पोडवे सञ्चालनमा छ। संयुक्त अरब इमिरेट्सको मस्दार सिटी, दक्षिण कोरिया, स्वीडेन र भारतले पनि यस्ता प्रणालीको परीक्षण वा अध्ययन गरिरहेका छन्।
नेपालमा पनि यस्तो प्रविधि उपयुक्त हुन सक्ने तर्क बढ्दै गएको छ। कठिन भूगोल, सीमित सडक पूर्वाधार र तीव्र सहरीकरणका कारण परम्परागत सडक यातायातमाथि अत्यधिक दबाब परेको छ। जमिनमाथि स्तम्भमा निर्माण हुने ट्र्याकमार्फत सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले पोडवेको लागि ठूलो मात्रामा जग्गा अधिग्रहण गर्नुपर्ने आवश्यकता कम हुन्छ। यसले सडकको भीडभाड घटाउन पनि सहयोग पुर्याउन सक्छ।
देशमा जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गइरहेको र विद्युतीय सवारीलाई सरकारले प्राथमिकता दिइरहेका बेला पोडवेले स्वदेशी विद्युत्को उपयोग बढाउने सम्भावना पनि देखिन्छ। यसबाट पेट्रोलियम पदार्थको आयात घट्नुका साथै विदेशी मुद्रा बचत गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ।
वातावरणीय दृष्टिले पनि यो प्रणाली लाभदायक मानिन्छ। विद्युतीय प्रविधिमा आधारित भएकाले धुवाँ र ध्वनि प्रदूषण न्यून हुन्छ। विशेषगरी काठमाडौँजस्ता प्रदूषणको चपेटामा परेका सहरमा यस्तो प्रविधिले कार्बन उत्सर्जन घटाउन उल्लेखनीय योगदान दिन सक्छ।
पर्यटन क्षेत्रमा पनि पोडवे उपयोगी बन्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, ठमेल, पशुपतिनाथ, नयाँ बसपार्कलगायत प्रमुख गन्तव्य जोड्न सके विदेशी पर्यटकका लागि सहज र आधुनिक यातायात सेवा उपलब्ध गराउन सकिन्छ। पोखरा र लुम्बिनीजस्ता पर्यटकीय क्षेत्रका लागि पनि यो आकर्षक विकल्प हुन सक्छ।
सरकारले पनि यस प्रविधिप्रति चासो देखाउन थालेको छ। राष्ट्रिय यातायात नीति २०८३ मा पोडवेको सम्भावना उल्लेख गरिएको छ भने आगामी योजनामा रेल बोर्डमार्फत माइक्रो रेल तथा पोडवे विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। काठमाडौँ उपत्यकाका स्थानीय तह, लगानी बोर्ड तथा विभिन्न सरकारी निकायले सम्भाव्यता अध्ययन र प्रारम्भिक प्रक्रिया अघि बढाइसकेका छन्।
यद्यपि, पोडवे कार्यान्वयनका लागि स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, ठूलो लगानी, प्राविधिक क्षमता र दीर्घकालीन योजना आवश्यक छ। सार्वजनिक–निजी साझेदारी, विदेशी लगानी र आधुनिक प्रविधिको समन्वय बिना यस्तो परियोजना सफल बनाउन चुनौतीपूर्ण हुनेछ।
पोडवेले बस, रोपवे वा भविष्यका रेल प्रणालीलाई प्रतिस्थापन गर्ने होइन, बरु तीसँग समन्वय गर्दै बहुआयामिक सार्वजनिक यातायात सञ्जाल निर्माणमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
बढ्दो ट्राफिक जाम, प्रदूषण र इन्धनमा निर्भरता कम गर्न नेपालले अब नयाँ प्रविधितर्फ ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ। वैज्ञानिक अध्ययन, स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ अघि बढ्न सकिए पोडवे भविष्यमा काठमाडौँसहित अन्य सहरका लागि दिगो, सुरक्षित र वातावरणमैत्री सार्वजनिक यातायातको नयाँ अध्याय बन्न सक्छ।
